“Πειραγμένα” Κτίρια
Αντιγράφουμε από Το Βήμα το άρθρο από τον Κωνσταντίνο Πατέστο και τις “σκέψεις σχετικά με την μετατροπή του εργοστασίου Φιξ σε έδρα του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης”.
“Είναι σύνηθες φαινόμενο, τις τελευταίες δεκαετίες, η επέμβαση σε προϋπάρχοντα κτίρια με στόχο είτε τη ριζική αλλαγή της λειτουργίας τους είτε την ενδυνάμωση της αρχικής χρήσης τους είτε, «απλώς», τη βελτίωση της εικόνας τους, μέσω του λεγόμενου restyling. Αυτό αφορά πρωτίστως τη διατήρηση και «δημιουργική» επανάχρηση κάποιων παραγωγικών κτιρίων τα οποία θεωρούνται ιστορικές μαρτυρίες της αρχιτεκτονικής της πόλης. Η αναστήλωσή τους, είναι πασιφανές, οφείλει να λαμβάνει υπόψη την ουσία, τον χαρακτήρα και την ειδολογική έκφραση του προϋπάρχοντος κτιρίου γιατί, διαφορετικά, δεν θα υπήρχε λόγος να διατηρηθούν.
Οταν αποφασίστηκε η μετατροπή τού εργοστασίου Φιξ σε έδρα του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), στο πλαίσιο της ατυχούς, κατά τη γνώμη μου, απόφασης ενδυνάμωσης της εκθεσιακής ικανότητας του Κέντρου, οι πολεμικές χτύπησαν κόκκινο αφού η υπόθεση επανάχρησης αποδεχόταν την κατεδάφιση ενός τμήματός του ή, τέλος πάντων, σημαντικές αλλαγές που αλλοίωναν τη φυσιογνωμία του.
Οι ακραιφνείς υποστηρικτές της μοντερνιστικής ακεραιότητας έφεραν τα πάνω κάτω, ξεσήκωσαν τον κόσμο, κατέλαβαν δρόμους και, φυσικά, ούτε που ήθελαν να ακούσουν για ολοκληρωτική κατεδάφιση του κτιρίου προτιμώντας την, ελλοχεύουσα κινδύνους, αποκατάστασή του, αφού, όπως τόνιζαν, το κτίριο είχε οικοδομηθεί «διά χειρός» Ζενέτου. Δεν είναι όμως εδώ το ζήτημα, δηλαδή από ποιον έχει σχεδιασθεί ένα κτίριο. Το θέμα είναι άλλο: Εχουμε το «ηθικό» δικαίωμα να επεμβαίνουμε σε ένα ολοκληρωμένο αρχιτεκτονικό έργο και να του αλλάζουμε τον χαρακτήρα του; ΄Η θα ήταν καλύτερο και «τιμιότερο» να το κατεδαφίσουμε, αντικαθιστώντας το με ένα άλλο; Δηλαδή είναι ορθό να θεωρηθεί ένα κτίριο παλίμψηστο στο οποίο μπορούμε, κατά βούληση, να γράφουμε και να σβήνουμε διαρκώς; Και εδώ να διευκρινίσω ότι αναφέρομαι σε όλα τα αρχιτεκτονικά έργα, ανεξαρτήτως υποκειμενικών υφολογικών προτιμήσεων, αφού δεν υπάρχει κοινή συμφωνία για τα κριτήρια βάσει των οποίων ένα κτίριο θα μπορούσε να θεωρηθεί αξιόλογο.
Ανοίγω παρένθεση και φέρω ένα παράδειγμα: Ακόμη και ένα «συνθετικά άθλιο» έργο, όπως το εν Αθήναις κτίριο-τούρτα μπλακ φόρεστ, που πρόσφατα «βελτιώθηκε» μέσω αλλαγών και λευκάνσεων στην όψη, πιστεύω ακράδαντα πως έχει δικαίωμα να υπάρχει έτσι όπως το σκέφθηκε (προφανώς σε μια στιγμή που η λογική κοιμόταν βαθιά) ο κατασκευαστής του και κακώς οι νόμοι του κράτους αφήνουν ένα αρχιτεκτονικό έργο απροστάτευτο, επιτρέποντας σε κάθε νέο ιδιοκτήτη να ασελγεί επί αυτού, αδιαφορώντας για το πνευματικό δικαίωμα τού δημιουργού του.
Επιστρέφοντας στο πρώην Φιξ, είδα προσφάτως και τυχαίως τη «μακέτα» της νέας πρότασης για το ΕΜΣΤ -κυρίως δύο εκ των όψεων σε rendering- και έμεινα άναυδος: Ανεξαρτήτως μορφολογικών αιτιάσεων και αμφιβολιών, τι σχέση έχει με το προηγούμενο «κτίριο του Ζενέτου»; Σε τι συνίσταται η διατήρησή του ως μαρτυρίας; Προσθετική αναστήλωση- ναι!, αλλάζοντας όμως εντελώς την υφή και τον ειδολογικό χαρακτήρα τού προς αναστήλωση κτιρίου; Δεν πρέπει πλέον να υπάρχει σε ένα κτίριο σαφής σχέση μεταξύ φέροντος οργανισμού, κάτοψης, τομών και η σχέση αυτή να απεικονίζεται στις όψεις; Οι νέες όψεις απλώς περιτυλίγουν τον διατηρούμενο (;) φέροντα οργανισμό; Εν ολίγοις, και επιμένω σε αυτό: τι σχέση έχει η υλοποιούμενη νέα μορφολογία με την αστική εικονογραφία που είχε-καλώς ή κακώς- καταθέσει στη συλλογική συνείδηση το κτίριο του Φιξ; Αν αυτή δεν μας ενδιέφερε, γιατί δεν το κατεδαφίζαμε;
Και τι λένε τώρα οι προαναφερθέντες «πασνταράν» του φονξιοναλισμού; Σε ένα από τα πρώτα κείμενά του, επαναδημοσιευμένο τώρα στο βιβλίο «Ιχνος χρόνου. Αφηγήσεις για τη νεώτερη ελληνική αρχιτεκτονική» (Καστανιώτης, 2008), ο Δημήτρης Α. Φατούρος αναρωτιέται αν ένα αρχιτεκτονικό έργο δεν είναι «… ένα έργο τέχνης. Ενα ποίημα, μια μουσική σύνθεση; Ποιος ποτέ διανοήθηκε να κόψει δυο σελίδες από ένα βιβλίο και να τις αντικαταστήσει με τρεις ή δυο ή πέντε άλλες άσχετες; Να αλλάξει δυο στίχους από ένα ποίημα, να ξεσκίσει ένα κομμάτι από έναν ζωγραφικό πίνακα και να κολλήσει ένα άλλο ξένο;».
Μισόν αιώνα μετά, δυστυχώς για όλους μας, η παρατήρηση του δασκάλου παραμένει τραγικά επίκαιρη.”
Related Posts: ντοκιμαντέρ για κτίρια με ονοματεπώνυμο τα υψηλα κτίρια, η επόμενη καταστροφή της αθήνας κτίρια “αόρατα” στους σεισμούς